عکس روی جلد از حسین فراهانی

از دیباچه کتاب:

دومین مجلد «گنجنامه » به مساجد اصفهان اختصاص یافته است. اصفهان به واقع نصف جهان معماری این سرزمین محسوب می شود. تعدد و تنوع آثار معماری بجامانده در این شهر چشمگیر است و باید اذعان کرد که از این جهت هیچ شهری با اصفهان قابل قیاس نیست.

در این کتاب با نمونه هایی از مساجد اصفهان که از ادوار مختلف باقی مانده اند، آشنا می شویم. مساجدی متنوع،
بزرگ و کوچک، پرتکلف و ساده و از دوره های گوناگون. در میان آنها از مسجد امام و شیخ لطف الله که سرآمد ساجد اصفهان هستند تا مسجد سیّد و حکیم که به گونه ای با مساجد مذکور کورس برابری می زنند، دیده می شود. همچنین مساجد کوچکتری که هر کدام جلوه ای از معماری خاص مساجد را پیش چشم می گذارند، مسجد سادۀ سرخی، مسجد پیچیده و زیبای شیخ علی خان زنگنه، مسجد تاریخی علی، مسجد متفاوت رکن الملک، مسجد کامل آقانور، مسجد رحیم خان، مسجد لنبان و ... 

از کنار هم نشستن این مساجد در یک کتاب نتایج مختلف حاصل می گردد، اما شاید مهمترین نتیجه آنست که اگر چه همۀ بناهای معرفی شده از یک نوع  مسجد می باشند اما تنوع و گونه گونی بسیار دارند و هر یک حرف و سخنی دیگر می گویند. اما این گونه گونی و تنوع تا به آنجاییست که وحدت میان آنها را بر هم زند و پیوند درونی آنها را از هم بگسلد. به عبارت دیگر هر چند هر کدام از این بناها حاصل طبع و ثمرۀ خلاقیت ها و ابداعات استاد معماری است که در زمان و شرایط متفاوتی می زیسته است اما از همۀ آنها یک بو به مشام می رسد و در همۀ آنها می توان ردپای اصول هماهنگ و یکسانی را در طراحی مساجد جستجو کرد. گوئی همه معمارانی که در طول تاریخ این آثار را پدید آورده اند یک تن بیشتر نبوده اند و این فرد هر بار بنابر خواسته ها و امکانات زمان در طرح کلی مسجد مطلوب خود تغییر و تحولی ایجاد کرده است، تغییر و تحولی تا آن حد که طرح و الگوی کلی مذکور خدشه دار نشود و مسجد، مسجد بماند و مسجد شناخته شود.

در این مساجد با الگوی فضائی نسبتاً ثابت و یکسانی روبرو می شویم. حتی عناصر متشکلۀ آنها نیز عناصر کالبدی
واحد هستند. همه شبستان دارند و ایوان و گنبد، صحن و سردر و همه، این عناصر را در نظمی خاص، معین و پیش اندیشیده گرد هم آورده انتظام داده اند. اما در عین حال هر یک فضای متفاوتی را عرضه می دارند و بیانی نو دارند. گوئی هر یک با زبان حال خود قصۀ واحدی را می سرایند و عجب آنکه این قصه را از هر زبانی که می شنوی نامکرر است. این هماهنگی در عین تنوع نه تنها در الگو و انتظام فضایی کلی مسجد که در عناصر سازندۀ آن نیز قابل مشاهده است. شبستان یک معنا و الگوی روشن دارد اما در هر مسجدی چهره ای دیگرگون یافته است و چنین است سردر وگنبد و ایوان. این هماهنگی و همسانی در عین تحول و تنوع  در کل و جزء بنا  همۀ داستان تاریخ معماری ماست و درست به همین علت است که می توان حضور معماری زنده و پویا را در قالب یک سنت قوی طراحی، در یک دورۀ تاریخی طولانی مشاهده کرد و ازآن درس گرفت.

کامبیز حاجی قاسمی
تابستان 1375

ادداشتی بر ویراست دوم

هجده مسجدی که در دفتر دوم گنجنامه معرفی شده ، هر چند از مساجد مهم اصفهان به شمار می روند، قطعاً تصویر کاملی از مساجد این شهر به دست نمی دهند. با نگاهی به منابع و مدارک گوناگون، می توان این تعداد را به سه یا چهار برابر افزایش داد. اما متأسفانه بیشتر این بناها تاکنون به شکلی کامل و جامع معرفی نشده اند. این تأسف هنگامی بیشتر می شود که بدانیم در درون و حومۀ این شهر انبوهی از بناهای تاریخی ناشناخته و رو به نابودی هست که حتی نام آنها در کتا بها و منابع مختلف نیامده است.

به علل گوناگون، در ویراست دوم مجلدات گنجنامه، بنای کار بر افزودن بر بناهای چاپ نخست نبوده است. اما باید گفت در این دفتر جای برخی مساجد شناخته شده، به خصوص مساجد تاریخی مهمی که در حومۀ اصفهان واقع اند، خالی است؛ از آن جمله، مسجد برسیان از سدۀ پنجم، مسجد سین از قرن ششم، مساجد ازیران و کاج و دشتی و گنبد آزادان از قرن هشتم، مسجد علی قلی آقا و مجموعۀ وابسته به آن، مسجد پوده و مسجد جامع خوزان از قرن دوازدهم، و مسجد محلۀ نو از سدۀ سیزدهم.

در ویراست دوم دفتر مساجد اصفهان تلاش شده است با ترسیم رایانه ای، همۀ نقشه ها کیفیتی بهتر بیابند و با عکس برداری مجدد از بناها به صورت دیجیتالی، تصاویر بیشتر و بهتری از آنها ارائه شود و با بازنگری و تکمیل متن ها، معرفی بناها کامل تر و مستندتر گردد. همچنین کوشش شده همۀ اینها با صفحه آرایی بهتر و چاپی نفیس تر به دست علاقه مندان و پژوهشگران برسد.

کامبیز حاجی قاسمی
فروردین 1393


عکاسی مجدد این جلد به همت حسین فراهانی با بیشترین تعداد عکس و سایر اعضای تیم عکاسی گنجنامه در سال های 1387 و 1388 و به به صورت عکاسی دیجیتال انجام شد. تعدادی از عکس های کتاب نیز به دلیل تخریب برخی از بنا ها و یا دخل و تصرف غیر اصولی در آنها از نسخه قدیمی کتاب که به صورت اسلاید هستند، انتخاب شده است. نعمت الله شجاعی و امیر حسن بیگی، خشایار نیرومند دیگر اعضای تیم عکاسی مجدد و همچنین بهنام قلیچ خانی و معین محمدی، عکاسان آنالوگ کتاب بودند که در تهیه تصاویر کتاب نقش داشته اند. 


چند صفحه از دفتر دوم - مساجد اصفهان