از دیباچه کتاب:

خانه همدم همیشگی آدمی و آیینۀ تمام نمای فرهنگ و باورهای او بوده است. معماری، در خانه است که بیش از همیشه به حوائج جسمانی و اطوار دلخواه روح آدمی نزدیک می شود. با این تصوّر، چه برای جستجوهای فرهنگی و چه به سبب کند و کاو در تجربیّات فضاسازی و معماری یک قوم، خانه همتایی ندارد. در مطالعۀ سیر تحوّلات تاریخِ معماری نیز خانه اهمیّت بسیار دارد.

علی رغم این اهمیّت، متأسّفانه به دلایلی که ذکر آن در این مختصر نمی گنجد، اطلاعات ما راجع به معماری خانه ها بسیار محدود است. در کتابهای معماری و تاریخ معماری نیز کمتر به خانه التفاتی شده است. خوشبختانه گنجنامه توانسته است پنج جلد از مجموعۀ بیست و یک جلدی خود را به خانه ها اختصاص دهد که تا کنون سه مجلدّ آن دربارۀ خان ههای کاشان و اصفهان و یزد )به ترتیب دفترهای اوّل، چهارم و چهارده (انتشار یافته و دو دفتر پانزدهم و شانزدهم گنجنامه نیز به خانه های سنّتی در بیست و چهار شهر دیگر کشور می پردازند که در آنها مجموعاً هفتاد و یک خانه معرفی شده اند.

البته تعداد خانه های معرفی شده در شهرهای مختلف یکسان نیستند. از یک شهر سیزده خانه ارائه شده و از پنج شهر بین چهار تا هشت خانه. این نابرابری از یک سو معلول در دسترس بودن یا نبودن خانه ها و مدارک مرتبط با آنهاست. از سوئی دیگر محصول میزان سلامت بنای خانه ها در شهرهای مختلف. به علاوه، تفاوت ارزش و اعتبار معماری خاصّ آنها نیز در انتخابشان مؤثر بوده است.

خانه ها معمولا تاریخ ساخت دقیقی ندارند؛ اما در یک نگاه کلیّ به خانه هایی که در این دو دفتر آمده اند می توان احداث اغلب قریب به اتفاقشان را به قرن سیزدهم تا نیمۀ قرن چهاردهم هجری قمری منسوب کرد که مصادف با دوران حکومت قاجاریان است. تعداد اندکی از آنها نیز احتمالاً می توانند به اوایل حکومت پهلوی متعلّق باشند. بدین صورت این مجموعه می تواند چهرۀ خانه را در دوران قاجار بازنمایاند و سلیقه و ذائقۀ مردم را در فضا و فضاسازی خانه، در این دورۀ تحوّل معماری ایران، روشن سازد.

می دانیم که، به استثنای نمونه هایی اندک از دوران صفویان و زندیان، قدمت اکثر مصادیق باقیماندۀ خانه های سنتّی در کشور به دوران قاجاریان باز می گردد. به این ترتیب معماری خانه های این دوره را باید مهم ترین دریچه ای دانست که از آن می توان به فضاهای زندگی مردم ما در دوره های پیشتر نیز نگریست. اما در عین حال نباید این نکته را از نظر دور داشت که معماری دوران قاجار، به لحاظ ابداع و نوآوری در فضا و فضاسازی، دوره ای برجسته در تاریخ معماری ماست؛ امری که به خصوص در معماری خانه ها رخ می نماید. در واقع خاطرۀ شیرینی که از طعم و کیفیت فضاهای خانه های سنتّی در ذهن داریم تنها حاصل تجربۀ ما از فضای خانه های این دوره است.

آن فضاهای پر جذبه و دلنشین، لطیف و ظریف که امروز نیز جسم در آن احساس آرامش می کند و روح نوازش می بیند و خیال به پرواز درمی آید، همگی یادگار همین دوران اند. معما ری ای ساده و مهربان که با مصالحی ابتدایی اما با انتظامی به سامان و اندازه ها و تناسباتی حساب شده و پرداختی ماهرانه فراهم آمده است؛ فضاسازی ای ظریف که با استفادۀ دقیق و به اندازه از همۀ خواصّ ماده، نور و سایه، آب و آسمان و گیاه صورت گرفته است. به عبارت دیگر در اینجا با هنر معماری، به معنای تامّ و اخصّ آن، مواجهیم.

دفترهای پانزدهم و شانزدهم گنجنامه با کنار هم نشاندن این تعداد خانه از شهرهای مختلف، که مجموعاً جغرافیای وسیعی از کشور را دربرمی گیرد، می توانند صور مختلف معماری خانه های باقی مانده را در جای جای این سرزمین، یک باره و یک جا، به تصویر کشند و تشابه ها و تفاوت های آنها را آشکار کنند. هرچند، نمی توان این تصویر را تصویری کامل و جامع تلقّی کرد؛ چرا که در میان خانه های ارائه شده جای خانه های بعضی شهرهای دیگر خالی ست. همچنین تعداد بناهای برخی شهرها نیز به حدّی نیست که بتوان به درستی معماری خانه های آن ها را دریافت و ارزیابی کرد. اما به هر حال، امید است تصویری که از این دو دفتر حاصل می آید، به خصوص اگر آ نچه در مجلدّات پیشین گنجنامه راجع به خانه ها آمده است را با آن همراه کنیم، بتواند کلیّت معماری و فضاسازی خانه های ما را در قرون گذشته معلوم نماید.

کامبیز حاجی قاسمی
زمستان 1393


بخش عمده عکاس های جلد های 15 و 16 کتاب گنجنامه در سال های 1374 تا 1380 توسط کیوان جورابچی، نوید مردوخی روحانی و بهنام قلیچ خانی عکاسی شده است. ادامه عملیات عکاسی این مجلدات در سال 1394 توسط حسین فراهانی انجام و تکمیل شد. هر دو جلد در سال 1395 انتشار یافتند.


چند صفحه از دفتر پانزدهم - خانه ها (بخش اول) :


چند صفحه از دفتر شانزدهم - خانه ها (بخش دوم):